این سئوالی است که همیشه در ذهن ما کتابداران وجود دارد و هیچکس نتوانسته جواب قانع کننده ای به ما بدهد. شماره ۳۹ فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی آستان قدس را ورق می زدم. سرسخن این شماره که توسط جناب آقای ابراهیم افشار زنجانی نگاشته شده است جواب این سئوال مهم را به نگاهی جدید ارائه می دهد که برداشت خودم را در ادامه می آورم:

او معتقد است که در میان کتابداران و دانشجویان و مدرسان کتابداری، موضوع مورد پرشش علم یا فن بودن این رشته بوده است ولی مفهوم خدمت در خصوص چیستی این رشته در کشور نادیده گرفته می شود. به نظر او سردمداران و رهبران فکری- دانشگاهیان و نویسندگان این رشته- ظاهرا فراموش کرده اند که این رشته در درجه نخست برای خدمت گزاری به جامعه شکل گرفته است. توسعه فن و علم نیز در آن هنگامی توجیه دارد که به تقویت و بهبود خدمت منجر شود.

در ادامه نیز توضیح می دهد که با  اصل قرار دادن خدمت و مدکار دانستن فناوری و علم، اهمیت این دو نیز برای پیشبرد رشته آشکار می گردد، بی آنکه آچه اصل است در این میان به حاشیه رود و احیانا حتی فراموش شود.

" پس کتابداری خدمت است و فناوری و علم برای بهبود خدمات به کمک آن آمده اند"

بنابراین ذر تبیین نسبت خدمت کتابداری و اطلاع رسانی با دانش فنی و دانش علمی در این دو عرصه از استعاره مانوس پرنده(=خدمت) می توان استفاده کرد که تنها با کمک دو بال( فن و علم) می تواند پرواز کند. دست کم این سه اظلاع یک مثلث باید دیدکه لازم است به نشانه توجه مساوی به هر سه، متساوی الااضلاع باشد.

ایشان تاکید می نماید که غفلت از بعد خدمت در کتابداری ایران در طی چهل سال که از معرفی این رشته در کشور می گذرد صدمات جبران ناپذیری را به این رشته وارد کرده است. و باید توجه داشته باشیم که آنچه مهم است ارائه خدمات مناسب و مفید در کتابخانه هاست و سند ادعای خود را وجود تنها یک درس دو واحدی" خدمات عمومی" آنهم بصورت اختیاری برای دانشجویان این رشته می داند.

در پارگراف آخر اضافه می کند" بی راه نیست اگر ادعا کنیم کتابداری ما از لحاظ فناوری قرن بیستمی و از لحاظ علمی دعوی جاه طلبی قرن بیست و یکمی دارد، اما به گواه قفسه های بسته کتابخانه های ان، ساعت کار محدود، محدودیت امانت، کارکنان فاقد مهارتهای ارتباطی، در قرون گذشته به سر می برد"

منبع: فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی.پیاپی ۳۹، شماره سوم، جلد دهم(پاییز۱۳۸۶)ص۴-۸

 

اين اصطلاح يك اصطلاح الكترونيكي است و به ميزان اطلاعات زيادي دلالت دارد كه در پيرامون ما وجود دارد كه مي تواند مخرب باشد. به اين صورت كه ما براي زندگي كردن به اطلاعات نياز داريم، همانگونه كه يك ماشين براي كار كردن به برق نياز دارد، اما اطلاعات بسيار زيادي كه غير قابل نظم وارد مغز مي شود مخرب و ويران كننده ايت.

فراواني اطلاعات و عدم نظم منطقي آن ترس و دلهره اي را نشان مي دهد كه ريچارد اي. رابين به آن اضطراب اطلاعاتي(Information Anxiety) مي گويد. بنابراين در عصر انفجار اطلاعات كه از هر طرف با بمباران اطلاعات روبرو هستيم اين كتابدار است كه مي تواند به كاهش اين اضطراب كمك كند. يعني كمك به افراد در پيدا كردن منابع اطلاعاتي از ميان انبوه اطلاعات.

راستي آيا شما دچار اضطراب اطلاعاتي شديد؟ و يا اينكه در چهره مراجعه كنندگان كتابخانه چنين اضطرابي را مشاهد كرديد؟

اين واقعيت در جستجوي اطلاعات مصداق دارد و عبارت است از: افراد براي برآوردن نيازهاي اطلاعاتي خود، در دسترس ترين منبع را انتخاب مي كنند، حتي اگر تشخيص دهند كه اين منبع در مقايسه با ديگر منابع از كيفيت كمتري برخوردارند.

اين واقعيت اگرچه شگفت انگيز نيست، اما مي تواند هنگامي كه به نقش كتابخانه ها و كتابداران مي پردازيم، بيم آفرين باشد. بنابراين لازم است كتابخانه ها مجموعه ها و خدماتشان را به گونه اي ارائه كنند كه در دسترس بودن و كيفيت را توامان براي استفاده كننده فراهم كنند(مان، 1993).

با تلاش و کوشش دوستان و همکاران و همت جامعه کتابدرای مازندران در تاریخ ۲۹/۹/۱۳۸۶ مجمع عمومی انتخابات هیات مدیره انجمن کتابداری و اطلاع رسانی شاخه مازندران با حضور جناب آقای دکتر رحمت الله فتاحی در دانشگاه آزاد اسلامی بابل برگزار می گردد. از همه کتابداران مازندرانی و علاقمند برای شرکت در این مجمع دعوت بعمل می آید.

در ضمن تا این تاریخ ۱۴ نفر برای انتخابات هیات مدیره کاندید شده اند که برای مشاهد اسامی افراد می توانید به وبلاگ گروهی کتابداران مازندران مراجعه نمائید.

به اطلاع می رساند که در برگزاری این مجمع تمام گروههای آموزشی کتابداری سطح استان مشارکت دارند که جا دارد از اعضای این گروهها تشکر و قدر دانی گردد.

قابل ذکر است که کسانی می توانند در انتخابات شرکت کنند که عضو انجمن کتابداری بوده و یا در همان روز مجمع به عضویت انجمن درآیند. افرادی که تمایل دارند به عنوان هیات مدیره در انجمن فعالیت کنند می توانند علاقمندی  خود را از طریق وبلاگ گروهی کتابداران اعلام نمایند تا در فهرست نامزدهای انتخاباتی قرار گیرند.

منتظر حضور پرشور شما هستیم. 

او عقیده دارد ضمن اشتراکات زیاد بین کتابداری و اطلاع رسانی می توان در این دو حوزه چنین تفاوت هایی را برشمرد:(برگرفته از جلد دوم دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی)

۱) به لحاظ نظری، کتابداری قائل به رسالتی اجتماعی است در حالیکه اطلاع رسانی تاکید بر ماهیت اطلاعات دارد و به جنبه های فنی و فناورانه بهره گیری از اطلاعات می پردازد.

۲) به لحاظ عملی، هدف کتابداری خدمت به کاربران است، در حالیکه هدف اطلاع رسانی افزایش بهره وری و کارایی است.

۳) انگیزه کتابداران اعتقاد به اصول آرمانی حرفه و ایجاد امکان دسترسی آزاد و برابر به پیشینه های مدون دانش است، و انگیزه اطلاع رسانان برآوردن هدف های سازمان ها و غالبا سود دهی به سازمان مادر است.

۴) دامنه کار کتابداری محدود به نهاد کتابخانه است، حتی اگر این کتابخانه مجهز به امکانات الکترونیکی و دیجیتالی شده باشد، ولی دامنه کار اطلاع رسانی حوزه وسیعتری را در بر می گیرد که فراتر از نهاد کتابخانه و مرکز اطلاع رسانی است.

یک مورد نیز اینجانب به موارد بالا اضافه می کنم که :

۵) کتابداری مبتنی بر مدرک و محملهای اطلاعاتی است در صورتی که اطلاع رسانی مبتنی بر اطلاعات است.

ولی مورد چهارم جای سئوال دارد که آیا واقعا کار کتابداری فقط به کتابخانه ها محدود می شود؟ ما کتابداران چه دفاعی در این مورد می توانیم داشته باشیم.

آیا حوزه فعالیت ما کتابداران به چهار دیواری کتابخانه محدود می شود؟

یا اینکه ما کتابداران،  اطلاع رسان  هم قلمداد می شویم؟

نظر خود را در این باره اعلام فرمائید.

این نظریه بر مبنای فرضیه ناهمگونی در وضعیت علمی جستجو گران اطلاعاتی توسط بلکین، ادی و بروکس ارائه شده است. (Anomalous Status of Knowledge). این نظریه در مباحث رفتار اطلاع یابی کاربران و جستجوگران اطلاعاتی کاربرد دارد به این معنی که جستجوگران اطلاعات مسئله ای دارند، اما نه خود مساله و نه اطلاعات مورد نیاز برای حل آن به روشنی درک شده است، یعنی دچار نوعی بی نطمی فکری و سردرگمی هستند. به عبارت دیگر نمی توانند آنچه را که نمی دانند به آسانی بیان کنند. در این شیوه، جستجوگران اطلاعات برای روشن سازی مسئله خود باید مراحلی را طی کنند تا برآن اساس پرسش جستجو را مرحله به مرحله مهیا کنند(داورپناه،1382).

این نظریه بیانگر اهمیت و ضرورت مصاحبه مرجع است که کتابداران مرجع سالها در کتابخانه ها با این روش سعی می کنند نیاز اصلی و واقعی مراجعان را شناسایی کنند. چراکه معمولا مراجعان کتابخانه در مرحله اول نیاز واقعی خود را به دلایل مختلف بیان نمی کنند و این مهارت کتابدار مرجع است که با ارائه سئوالات باز و بسته نیاز واقعی فرد را شناسایی کرده و منابع متناسب با آن نیاز را بازیابی نماید.

جناب آقای عیسی محمدی فیروزجاهی دوست و همگار گرامی

درگذشت مادر دلسوز و مهربان تان را به شما و خانواده محترمتان تسلیت عرض نموده و از خداوند منان سلامتی و طول عمر با عزت برای شما مسئلت دارم . مرا را در غم خود شریک بدانید.

 

با توجه به بحث های زیادی که در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی مطرح است و مباحثی که در خصوص تفاوت و یا تشابه کاری اطلاع رسانان و کتابداران وجود دارد ذکر این نکته مهم به نظر می رسد که تمام کتابداران ما را نمی توان اطلاع رسان قلمداد کرد چون کار آنها فقط کتاب رسانی است. کتابدارانی را می توان اطلاع رسان دانست که در عصر جدید و با استفاده از فناوری اطلاعاتی وشبکه های اطلاعاتی نه تنها کتاب رسانی می کنند کار اطلاع رسانی را نیز انجام می دهند. حال چرا اطلاع رسانی؟ و آیا کتاب رسانی نوعی اطلاع رسانی نیست؟

 اطلاع رسانی به قول دکتر عباس حری اصطلاحی جدید با مفهومی کهن است. یعنی اینکه غار نبشته نوعی اطلاع رسانی بوده و تا قبل از اینکه محملی جهت انتقال اطلاعات بوجود نیامده بود اطلاع رسانی انجام می شد ولی کتاب رسانی از وقتی پا به عرصه وجود گذاشت که محملهای اطلاعاتی بوجود آمدند و یا شکل اولیه کتابهای امروزی برای انتقال اطلاعات ایجاد شد.

کتابداران تا قرن نوزدهم  درگیر کتاب رسانی بودند تا اطلاع رسانی، چراکه منابع اطلاعاتی بسیار محدودی وجود داشت و گستردگی علوم نیز آنقدر زیاد نبود.

ولی در اواخر قرن نوزدهم همراه با تنوع منابع اطلاعاتی و گشترش شبکه های اطلاع رسانی، و افزایش انتشارات و پدیده انفجار اطلاعات، دسترسی به اطلاعات بجای دسترسی به منابع اطلاعاتی یا مالکیت از ارزش بیشتری برخوردار شد. دیگر مثل گذشته به منابع اطلاعاتی اهمیت داده نمی شد بلکه به مفاهیم و اطلاعات موجود در آن به هر شکلی(بصورت نمایه، چکیده، و ....) که قابل دسترس بود بیشتر توجه نشان داده می شد.

اینجا بود که بین کتابداران و متخصصین اطلاع رسانی تعامل بوجود آمد. در این دنیای جدید کتابداران باید کار اطلاع رسانی را در کنار کتاب رسانی انجام دهند. و اگر خود را با فناوری جدید نزدیک نکنند نمی توان آنها را اطلاع رسان قلمداد کرد.

باید به این نکته توجه کرد که فعالیت اطلاع رسانی در کتابخانه ها در گذشته نیز وجود داشت. مثل نمایه سازی و چکیده نویسی، خدمات آگهی رسانی جاری و خدمات گزینشی اطلاعات. این فعالیت ها همان دقت نظر به دسترسی سریع مراجعان کتابخانه به اطلاعات مورد نظر در محملهای اطلاعاتی است. پس این نکته نیز تائیدی بر فرمایشات دکتر حری است که گفته بودند اطلاع رسانی اصطلاحی است جدید ولی مفهومی کهن دارد.

پس کتابداران ما باید در عصر حاضر هم کتاب رسان خوب و هم اطلاع رسان موفقی باشند تا بتوانند همپای متخصصان اطلاع رسانی به ارائه خدمات در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی بپردازند.

من شخصا با مطالعاتی که انجام دادم با تمام نقطه نظرات متفاوت و متناقض نویسنده های این حوزه معتقدم که همانطور که متخصصان اطلاع رسانی را نمی توان کتابدار قلمداد کرد، کتابداران را نیز نمی توان اطلاع رسان به معنای واقعی نامید.

در این جا نگاه نویسنده به اطلاع رسانی به عنوان یک رشته علمی مجزاست که متخصص اطلاع رسانی پرورش می دهد که مباحث کتابداری یکی از شاخه های این علم قلمداد می شود.

و ذکر این تفاوت مهم ضروری است که هیچوقت اطلاع رسان را نمی توان کتاب رسان تلقی کرد ولی کتابدار را می توان اطلاع رسان خطاب نمود.

درگذشت جناب آقای خاکساری کتابدار و فهرست نویسی فهمیم، دوست داشتنی و کم توقع، را به خانواده محترم ایشان و جامعه کتابداری تسلیت عرض می کنم.

من همچون تمام دانشجویان کتابداری دانشگاه فردوسی مشهد سعادت شاگردی ایشان را داشتم و از ایشان درس استقامت و خوشرویی و بی پیرایه بودن را آموختم و از خداوند متعال خواستارم روحش را قرین رحمت فرماید.

از انجمن کتابداری و اطلاع رسانی شاخه خراسان تقاضا دارم جهت سپاس و ا رج نهادن به زحمات ایشان برنامه ویژه ای در این خصوص برگزار نمایند.

روحش شاد و یادش گرامی  

علم اطلاع رسانی سه مشخصه کلی دارد که ترجیع بند تحول و حیات آن هستند:

۱) اول اینکه علم اطلاع رسانی ماهیتا میان رشته ای است. این روابط با حوزه های مختلف در حال دگرگونی است.

۲) دوم آنکه علم اطلاع رسانی ارتباطی تنگاتنگ با فناوری اطلاعات دارد. منظور تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات و تحولات اخیر و ایجاد جوامع اطلاعاتی

۳) سوم، علم اطلاع رسانی دوشادوش برخی رشته های دیگر، عاملی فعال در تحول جامعه اطلاعاتی است. علم اطلاع رسانی ابعاد انسانی و اجتماعی قوی، بالاتر و فراتر از فناوری دارد.

سئوال : آیا می توان این سه مشخصه را به علم کتابداری هم ربط داد؟

نظر خودم:

به نظر من قدمت علم کتابداری از علم اطلاع رسانی بسیار بیشتر است و علم اطلاع رسانی دست پرورده فناوری اطلاعات است که کلیه رشته ها و علوم راتحت تاثیر خود قرار داده است. به نظر می رسد مشخصه های بیان شده در واقع نشات گرفته از علم کتابداری باشد چراکه این سه مشخصه در کالبد علم کتابداری قرار دارد. این در حالی است که ما معتقد به تفکیک پذیری علم اطلاع رسانی از کتابداری باشیم در غیر اینصورت بحثی باقی نمی ماند.

نطرات شما: